Allahu Teala(C.C)’nın kitabında yer alan müteşabih ve mücmel ayeti kerimeleri ; herhangi bir ilme sahip olmadan, mücerret akılla tevil eden siyasi fırkalar ; değişik itikadı görüşler ortaya atmışlardır. Bilhassa Hz.Osman (r.a)’ın feci şekilde şehit edilmesi, bu fırkaların istismarını hızlandırmıştır. Hz. Hüseyin (R.A)’ın kerbela da şehit edilmesinden sonra, itikadı mezheplerin hızla çoğaldığı bir gerçektir. İmamı Eşarı makalat isimli eserinde ; ümmet içerisinde görülen ilk ihtilafın, imamet meselesinden kaynaklandığını beyan etmektedir.

 Muteber birçok kaynakta yer alan ümmetin yetmiş üç fırkaya böleneceğine dair hadisi şerif, itikadı mezheplerin teşekkülü ile yakından alakalıdır. Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem “İsrail oğulları yetmiş iki fırkaya ayrıldılar. Benim ümmetim ise yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır. Bunlardan biri müstesna, hepsi de cehenneme girecektir.” buyurur, sahabe kiram. “o müstesna olan fırka hangisidir ya Resullah diye sorunca, peygamberimiz (SAV): benim ve ashabımın yolunda olan cemaattir.” Müjdesini veriyor. Yine bir başka hadisi şerifte Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’in “benim ve Raşit halifelerimin sünnetine sarılınız” emri verdiği bilinmektedir.

Bahsin devamında, Kuran-ı Kerim’de kendisine açık beyineler geldikten sonra ihtilafa düşünlerin zemmedildiği ayeti kerimeleri zikredecek, bunun haram olduğunu kaydediyor. Daha sonra feri konularda sahabe ve müctehidlerin, sırf hakkı tespit için nasıl gayet sarf ettiklerini beyan ediyor.

İslam ulaması ihtilafı ; hakkı tespit ve batılı iptal niyet ve gayretiyle iki muarızın şeri delil getirmesi olarak tarif ediyor. Nitekim ihti sünnetin müctehid imamları, delaleti ve subiti kati olan nasslarda katiyen ihtilafa düşmemişlerdir. Ancak zanni olan meselelerde yani içtihada konu olan meselelerde sırf Allahü Tela (c.c)’ nın razısı için delil bulma gayretine girmişlerdir.

İlk ihtilaf ; vahiy gereği olarak teşekkül eden aile sistemine karşı kabilin heva ve hevesine kapılarak uydurduğu teoriden kaynaklanmıştır. Hz.Adem’e indirilen 10 suhuta beyan buyurulan şeriata göre, Habile nikahlanması gereken iklimaya kabil aşık olmuştur. Hz.Adem’in oğlu Kabilin ; bu tekliğinin gayri meşru olduğunu beyan ederek, birer kurban kesmelerini emretmiştir. Habil’in kurbanı kabul edilince, kabil iyiden iyiye kızmış ve ihtirasa kapılarak kardeşini öldürmüştür.

Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem şöyle buyurmuştur. “hiçbir adem oğlu zulüm ile öldürülmez, ancak (öldürülürse ) onun kanının günahından Hz.Adem’in oğlu Kabilin hesabına bir pay ayrılır. Çünkü bu cinayeti adet edenlerin önderi odur. “  Kabil vahiy sistemine karşı ilk ayaklanan kimsedir. Bu açıdan Allahu Teala’nın indirdiği hükümleri çirkin görüp, kendi heva ve heveslerine göre hüküm icad etmek isteyen bütün ideologların lideridir. Her ideoloji temelde “kabil kompleksine” dayanır.

Allahu Teala şöyle buyurmuştur. “insanlar bir tek ümmet idi. (kimi iman etmek, kimi küfre sapmak suretiyle ihtilafa düştüler) binaenaleyh Allahu Teala rahmetinin müjdecileri, azabının habercileri olmak üzere (onlara) peygamberler gönderdi ve beraberlerine (insanların ihtilafa düştükleri hususlarla ilgili) aralarında hüküm vermek için hak ve gerçek kitaplar da indirdi. Halbuki kendilerine apaçık deliller geldikten sonra, birbirlerine karşı olan haset ve ihtirastan ötürü ihtilafa düşenler, o kitap verilenlerden başkası değildir.

Mesela Kuran-ı Kerim‘de zekat farz kılınmıştır. Ancak hangi maldan, hangi süre içerisinde ve ne miktarda verileceği zikredilmemiştir. Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem zekâtla ilgili bütün hükümleri izah etmiştir. Yine hacca ibadeti kuranı kerimde mücmel bir ayeti kerime ile farz kılınmıştır. Bu ibadetin bütün farları, vacipleri ve nasıl ede edileceği Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem tarafından tebliğ olunmuştur. Yine Cuma namazı Kuran-ı Kerim’de mücmel bir ayeti kerime ile farz kılınmış ; hangi şartlarda ve ne şekilde eda edileceğini Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem öğretmiştir.

Misalleri daha da çoğaltmak mümkündür. Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem döneminde bir gurup kimse; biz Allah’ın kitabından başka delil tanımayız iddiasını sarılmıştır. Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem ” içinizden hiç birinin koltuğuna (sedirine, kanepesine ) yaslanmış bir vaziyette iken, kendisine benim emir ve nehiylerimden biri ulaştırıldığında başkasını bilmem, biz Allahu Teala nın kitabında gördüğümüze uyarız dediğini sakın görmeyeyim. “ emrini vermiştir. Bu emir, Allahu Teala’nın kitabını kabul etmekle beraber, Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’in sünnetini reddedenleri ilzam etmektedir. Esasen Allahu Tealan’ın ” bir de peygamber size ne verdiyse (her ne emir verirse) onu tutun, nehyettiğinden de sakının “ emrini verdiği malumdur. İbni Huzeyme (rh.a). din hususunda Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’e itaat etmenin farz olduğunu, şahsi reyle karşı çıkmanın haramlığını El Ahzab Süresinin 36.ayeti kerimesini zikrederek beyan ediyor.

 
Kuran-ı Kerimin mucize olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. İmamı Maturidi r.a. göre Kuran-ı Kerimin icaz yönü, belağıtının kemale ulaşmasıdır. Eğer bu icaz belağat yönünden başka olsaydı, benzerini getirmek için uğraşan Arapları, başka yönleriyle de aciz bırakması icap ederdi. Gaybtan haber vermesi, tenakuzdan hali olması, ister dünyevi, ister uhrevi olsun bütün mesalihi ihtiva etmesi noktasından, diğer ilahi kitaplarla aynıdır.

 Kuranı Kerimin hem lafzı, hem manası Allahu Teala’dandır. Bu hususta hiçbir beşerin payı yoktur. Kuran-ı Kerimin bize ulaşması tevatür yoluyladır ve indirildiği gibi eksiksiz olarak muhafaza edilmiştir. Ayeti kerimelerin sureler içerisindeki yeri de tevkifidir. Bu hususta hiç kimsenin ictihad ve reyinden söz etmek mümkün değildir. Mesela harfi mukataadan elif lam mim bir ayeti kerime olduğu halde, elif lam ra bir ayet değil, ayetten cüzdür.

Kuran-ı Kerim’de “daha evvel geçenler hakkında Allah bu sünneti (adeti) koymuştur. Allahın sünnetini (adetini) değiştirmeye ise asla imkan bulamazsın.” buyrulmaktadır. Bu ayeti kerimede geçen sünnet kelimesi Sünnetullah veya Ayetullah diye ifade edilmiştir.
İslami manada sünnet Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’den sadır olan söz, fiil ve takrirdir şeklinde tarif olunmuştur.

İmamı Şafii (rh.a) kitap ve hikmetin bir arada beyan edildiği ayeti kerimeleri zikrettikten sonra şunları kaydediyor, bu ayeti kerimelerde Allahu Teala kitap ve hikmeti zikretmektedir. Kitaptan maksad Kuran-ı Kerimdir. Kuran ilmine vakıf, itimad ettiğim alimlere göre hikmet ise Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem in sünnetidir. Zira Kuran-ı Kerim bir zikirdir. Hikmet ise ona tabi kılınmıştır. Allahu Teala kitabı ve hikmeti öğretmekle kullarına verdiği nimeti hatırlatmaktadır. Bu husus dikkate alınırsa hikmetin Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’in sünnetinden başka bir şey olduğunu söylemek katiyen doğru değildir.

İtidalden murat, cimaa, mehir ve nafakayı vermeye kadir olmaktır. Mehir sahibi vacip olduğunu tercih etmiştir. Çünkü peygamber (SAV) nikahlı olmaya devam buyurmuş, ondan yüz çevireni inkar etmiştir. Hükmü kayıtlıdır. Feteva-ı Hindiye de; “ nikah itidal halinde müekked sünnettir. İhtiyaç halinde (şiddetli şehvet duygusu bulunduğu durumda) evlenmek ise farzdır. Zulüm ve korku (kul hukukuna riayet edememe) halinde nikahlanmak mekruhtur. ”

Mali durumu yeterli olmayan veya aile hukukunu koruyamayacağı hususunda endişeye kapılan kimsenin evlenmesi mekruhtur, ibni nüceym “zinadan korunmanın farz olduğunu” esas alarak; evlendiği takdirde zinadan korunacağı, aksi takdirde zinaya düşeceği zannı galiple sabit olan kimse, aile hukukuna riayet etmeyeceği ve eşine cefa edeceği korkusu bulunsa bile evlenmesi gerekir. Hükmünü zikredir. Ancak evlenmese dahi, zinaya düşmeyeceğini bilen ve evlendiği takdirde yüzde-yüz zulmedeceğini hisseden kimsenin evlenmemesi esastır.

İbni Abidin ; çünkü nikah ancak nefsi iffetlendirmek ve sevap kazanmak gibi yararlarından dolayı meşru olmuştur. Kadına zulmetmekle ise günaha girer ; haram fiilleri irtikab eder. Böylece bu zararlıların üstün gelmesiyle yararlı tarafları yok olup gider… zahire bakılırsa, sünnet yerine getirmek maksadıyla değil de, mücerret şehveti gidermek niyetiyle evlenir ve bir şeyden korkmazsa, bundan bir sevap kazanmaz. Çünkü sevap ancak niyetle kazanılır. Binaenaleyh bu nikah mubahtır. Nasıl ki şehvetini gidermek için cima etmek de böyledir. Lakin Rasulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem ‘e “ bizden birimiz şehvetini gideriyor. O halde ona nasıl sevap veriliyor ? ” diye sorulduğunda şu manada bir cevap vermiştir. “ ne dersin, şehvetini haramla giderse idi, cezalandırılmayacak mı idi ”. Bu cevap mutlak olarak sevap verileceğini ifade etmektedir.

Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’in sünnetini bilmeden, selefi salihçinin sözlerini, müslümanların icmalarını ve ihtilaflarını ve Arapça lisanının inceliklerini kavramadan kıyasla İctihad yapılamaz. Selim akıl hasebi olmayan ve benzerlikleri ayırma ve seçme kabiliyeti kuvveti bulunmayan kimsenin, sözü, kıyasla içtihada getirmesi katiyen doğru değildir. Bir meselede muhalif olan kimse de dinlenir. Çünkü bu fiilde gafletin ortadan kaldırılması ve doğrunun ortaya çıkması için yerinde tespit söz konusudur.

 Bütün bunların yanında son derece güç ve takat sarf edilecek ve insaf gösterilecektir ki ; neye dayanılarak bir şeyin alındığı veya yukarıdaki şartları taşıyan kimse de İctihad yapamaz. Zira mahiyetleri kavrama kabiliyetlerine de sahip olmak gerekir. Selim akıl sahibi olmayan veya Arapça lisanının inceliklerine taksiratı bulunan kimse (nasslarda hafız daha olsa) kıyasla İctihad yapamaz zira İctihad vasıtalarında aklı ve ilmi noksandır.

İmamı Gazali; “ müctehide aranan vasıflar arasında sadık, adil ve muttaki olmayı ” da zikretmektedir. Siyasi yönetimlerden ve halktan müstağni olmayan kimsenin içtihadı ile amel edilemez. Allahu Teala’nın indirdiği hükümleri çirkin görüp, kendi heva ve hevesleriyle hüküm icad eden tağutu güçlerle cihad etmek farzı ayındır. Tağutu güçlerin velayetini kabul ederek, onlardan görev alan bir kimse, sadık ve adil olma hasletlerini yitirir. Dolayısıyla, velev ki müctehid derecesinde ilme sahip olsa bile, o kimsenin fetvası ile amel edilemez.

 
İbni Abidin ; hiçbir ilim yoktur ki sahibi ona müctehidden daha fazla muhtaç olsun. Çünkü müctehid ; dünya ve ahiretin her işiyle bir tarafından alakalıdır. Fakih insanların ciddi ve gayri ciddi tutumlarını, hilelerini bilmek mecburiyetindedir. Ayrıca insanlar arasındaki muhalefetleri, (yani ihtilaf konularını) maslahat ve mefsedetleri, mahiyetleri ile birlikte kavramalıdır. İnsanlar arasında cari olan işleri, örf ve adetleri bilmek zorundadır. Bu ise insanlar arasında mülakat, çeşitli mezheplere salik kişilerle görüşmek, onlarla müzakere ve sohbetlerde bulunmak,onlara ait risaleleri toplayıp mütalaa etmek suretiyle elde edilebilir hükmünü zikrediyor.

Zira bunda kati delilleri yalanlama söz konusudur. Esasen; bir asırda tek bir müctehid bile katılmazsa, icma teşekkül etmemiş demektir.
Müctehid olmayan kimselerin tamamı herhangi bir konuda ittifak etseler, bununla icma teşekkül etmez. Dolayısıyla icmai ümmet teşekkülü için bir asırda yaşayan birçok müctehide ihtiyaç vardır.

Müctehid seviyesinde ilme sahip olmayan ve müctehid olduğunu ilan etmeyen buna mukabil insanlar indinde mürşidi kamil diye anılan kimselerin; şeri bir konu üzerined ittifak etmeleri icma değildir. Çünkü onların da; şeri konularda, bir müctehidi taklid etmeleri vaciptir. Nitekim tasavvuf yolunun büyüklerinden İbrahim B. Ethem, Şakik Belhi, Maruf Kerhi, Ebu Yezid Bestami ve Fudayl b. İyaz. Amelde Hanefi mezhebini taklit etmişlerdir.

İslam toplumunda en önemli konulardan birisi “ cinsi terbiye ”dir.  Ancak şurası unutulmamalıdır ki, cinsi terbiye sadece “ nasihatle ” olmaz. Rasulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’in “ kimin bir çocuğu olursa güzel bir isim koysun ve en güzel şekilde terbiye etsin… buluğa erince de derhal evlendirsin, buluğa erdiği halde evlendirmez ve o bir günah işleyecek olursa, bundan hasıl olacak günah babaya da terettüp eder ” buyurduğu bilinmektedir, dolayısıyla çocuk buluğa erince derhal evlendirmek , en iyi terbiye usulüdür. Vakti giren namaz ve hazır bekleyen cenaze nasıl tehir edilmeyip ; derhal icabına bakılıyorsa, evlenme hususunda aynı titizlik gösterilmelidir.

Dürül Muhtar’da “ bizim için hiçbir ibadet yoktur ki, Hz.Adem devrinde bu güne kadar meşru olsun, cennette de devam etsin.. bundan yalnız iman ile nikah müstesnadır. Nikah fukaraya göre kasten milki muta ifade eden bir akittir. Yani erkeğin şer’an nikahına mani bulunmayan bir kadından istifade etmesini helal kılan bir akittir.” hükmü kayıtlıdır. İbni Abidin bu metni şerh ederken şunları kaydeder : “ çünkü nikah bir vechille ibadet, bir vecihle muameledir. Nikahla cihadın her ikisi, müslümanın ve islamın vücut bulmasına sebep olmakta müşterek iseler de, musannif nikahı evvel zikretmiştir. Çünkü Müslüman ferdlerin nikahla çoğalması, harple (cihada) çoğalmasından kat kat fazladır.”

Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’in ;  “ nikah benim sünnetimdir, kim benim sünnetimi yerine getirmezse benden değildir. Zira ben diğer ümmetlere karşı sizin çokluğunuzla iftihar edeceğim” şeklindeki hadisi şerifinde ; evlenme hususunda ne kadar titizlik gösterilmesinin gerektiğini beyan etmektedir.  İbni Hümam: “  sırf ibadetlerle meşgul olmak için evlenmeyi terk etmekten ise, evlenip evladı iyal ile meşgul olmak daha efdaldir. hükmü zikretmektedir.  İbni Abidin “hatta ulema “ nikahla meşgul olmak, nafile ibadetlere kendi vermekten efdaldir” demişlerdir. Yani nikahla ve nikahın şamil olduğu nefsi haramdan korumak ve çocuk terbiyesiyle meşgul olmak, nafile ibadetten hayırlıdır demektedir.