İmamı Şafi (Rah.A): “her mükellef, ya kıyasla İctihad etmek veya bir müctehide ittiba etmekle yükümlüdür. Bu iki halin dışında bir şey söylenemez” buyurmaktadır. Bazı çevreler, bir müctehide ittiba ile taklidin farklı şeyler olduğu iddiasındadırlar. Ancak bu iddiyı destekleyebilecek herhangi bir delil bulmak mümkün değildir. Zira bir müctehidi taklit, o müctehidin şeri delillerden çıkardığı hükümlerle amel etmekten ibarettir. Yoksa müctehidi hüküm koyucu noktasında görmek değildir. Esasen her mümin Allahu Teala ve Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem den başka hiçbir gücün, kati bir delile dayanmadan din hususunda hüküm vzaetme yetkisinin bulunmadığını bilir.

Allahu Teala(C.C)’nın kitabında yer alan müteşabih ve mücmel ayeti kerimeleri ; herhangi bir ilme sahip olmadan, mücerret akılla tevil eden siyasi fırkalar ; değişik itikadı görüşler ortaya atmışlardır. Bilhassa Hz.Osman (r.a)’ın feci şekilde şehit edilmesi, bu fırkaların istismarını hızlandırmıştır. Hz. Hüseyin (R.A)’ın kerbela da şehit edilmesinden sonra, itikadı mezheplerin hızla çoğaldığı bir gerçektir. İmamı Eşarı makalat isimli eserinde ; ümmet içerisinde görülen ilk ihtilafın, imamet meselesinden kaynaklandığını beyan etmektedir.

 Muteber birçok kaynakta yer alan ümmetin yetmiş üç fırkaya böleneceğine dair hadisi şerif, itikadı mezheplerin teşekkülü ile yakından alakalıdır. Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem “İsrail oğulları yetmiş iki fırkaya ayrıldılar. Benim ümmetim ise yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır. Bunlardan biri müstesna, hepsi de cehenneme girecektir.” buyurur, sahabe kiram. “o müstesna olan fırka hangisidir ya Resullah diye sorunca, peygamberimiz (SAV): benim ve ashabımın yolunda olan cemaattir.” Müjdesini veriyor. Yine bir başka hadisi şerifte Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’in “benim ve Raşit halifelerimin sünnetine sarılınız” emri verdiği bilinmektedir.

Esasen islamiyetin şartlarından bir kısmını inkar eden kimse, imandan da çıkmıştır. Keza iman esaslarından bazılarını kabul etmek suretiyle imandan çıkan kimse, islamiyetten uzaklaşmış ve kafir olmuştur. Nureddin Es-Sabuni bu konuda şunları zikrediyor ; “iman ve İslam terimleri biz ehli sünnete göre aynıdır.“  Zevahir ulemasına göre ise ayrı ayrı şeylerdir. Ehli sünnet görüşünün isbatı şöyledir ki iman aziz ve celal olan Allahu Teala(C.C)’yi ; haber verdiği emir ve yasaklarında tasdik etmekten ibarettir.

İslam ise onun uluhiyetlerine boyun eğip itaat eylemektir, bu da ancak onun emir ve nehyini benimsemekle gerçekleşebilir. O halde taşıdıkları hüküm bakımından iman, islamdan ayrılamaz ve aralarında mugayeret (birbirine zıtlık) bulunamaz. İman ile islamın birbirinden ayrı şeyler olduklarını iddia eden kimseye sorulur: “mümin olup da Müslim olmayan, yahud da Müslim olup da mümin olmayan kimsenin hükmü nedir? “ eğer biri için mevcud olup da, öteki için bulunmayan bir hüküm isbat edilebilirse ne ala, aksi takdirde sözünün yanlışlığı ortaya çıkmış olur.

İmami Azama (rh.a)’e göre ; gerçek iman kalbi tasdikten ibarettir. Zira dil ile ikrar ettikleri halde, kalben tasdik etmeyen münafıklar, kafir hükmündedir. Nitekim Kuran-ı Kerim’de ; “ insanlardan öyle kimseler vardır ki, kendileri iman etmiş olmadıkları halde, “Allahu Teala ya ve Ahiret gününe inandık” derler halbuki onlar inanıcı (insanlar) değildir.” Yine “ey peygamber, kalberiyle inanmadıkları halde ağızlarıyla inandık diyenlerle, Yahudilerden o küfür içinde alabildiğine koşuşanlar seni mahzun etmesin” buyrulmuştur.

Kuran-ı Kerim’de: “ kim Allaha iman eder ve Salih ameller ve hareketlerde bulunursa Allah onu altlarından ırmaklar akan cennetlere koyar ” buyrulmaktadır. Burada Allahu Teala(cc) imanın amelden ayırmış ve insana amelden ayrı olarak mümin demiştir. Ayrıca ayeti kerimede “ Salih amel işleyen “ cümlesi, iman eden cümlesine atfedilmiştir. Arapça gramerinde, ancak ayrı manada olan şeyler birbirine atfedilir. Binaenaleyh ayette geçen imandan maksat, kalp ile tasdiktir. Bundan başka amelin imana dahil olduğu kabul edildiği takdirde, amelle ilgili hükümlerde olduğu gibi, iman esaslarında da neshin caiz olması gerekirdi. Oysa imanla ilgili konularda böyle bir şeyin söz konusu edilmesi imkansızdır. Bu da gösteriyor ki, iman ile amel ayrı ayrı şeylerdir.

Bahsin devamında, Kuran-ı Kerim’de kendisine açık beyineler geldikten sonra ihtilafa düşünlerin zemmedildiği ayeti kerimeleri zikredecek, bunun haram olduğunu kaydediyor. Daha sonra feri konularda sahabe ve müctehidlerin, sırf hakkı tespit için nasıl gayet sarf ettiklerini beyan ediyor.

İslam ulaması ihtilafı ; hakkı tespit ve batılı iptal niyet ve gayretiyle iki muarızın şeri delil getirmesi olarak tarif ediyor. Nitekim ihti sünnetin müctehid imamları, delaleti ve subiti kati olan nasslarda katiyen ihtilafa düşmemişlerdir. Ancak zanni olan meselelerde yani içtihada konu olan meselelerde sırf Allahü Tela (c.c)’ nın razısı için delil bulma gayretine girmişlerdir.

 
Kuran-ı Kerimin mucize olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. İmamı Maturidi r.a. göre Kuran-ı Kerimin icaz yönü, belağıtının kemale ulaşmasıdır. Eğer bu icaz belağat yönünden başka olsaydı, benzerini getirmek için uğraşan Arapları, başka yönleriyle de aciz bırakması icap ederdi. Gaybtan haber vermesi, tenakuzdan hali olması, ister dünyevi, ister uhrevi olsun bütün mesalihi ihtiva etmesi noktasından, diğer ilahi kitaplarla aynıdır.

 Kuranı Kerimin hem lafzı, hem manası Allahu Teala’dandır. Bu hususta hiçbir beşerin payı yoktur. Kuran-ı Kerimin bize ulaşması tevatür yoluyladır ve indirildiği gibi eksiksiz olarak muhafaza edilmiştir. Ayeti kerimelerin sureler içerisindeki yeri de tevkifidir. Bu hususta hiç kimsenin ictihad ve reyinden söz etmek mümkün değildir. Mesela harfi mukataadan elif lam mim bir ayeti kerime olduğu halde, elif lam ra bir ayet değil, ayetten cüzdür.

Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’in sünnetini bilmeden, selefi salihçinin sözlerini, müslümanların icmalarını ve ihtilaflarını ve Arapça lisanının inceliklerini kavramadan kıyasla İctihad yapılamaz. Selim akıl hasebi olmayan ve benzerlikleri ayırma ve seçme kabiliyeti kuvveti bulunmayan kimsenin, sözü, kıyasla içtihada getirmesi katiyen doğru değildir. Bir meselede muhalif olan kimse de dinlenir. Çünkü bu fiilde gafletin ortadan kaldırılması ve doğrunun ortaya çıkması için yerinde tespit söz konusudur.

 Bütün bunların yanında son derece güç ve takat sarf edilecek ve insaf gösterilecektir ki ; neye dayanılarak bir şeyin alındığı veya yukarıdaki şartları taşıyan kimse de İctihad yapamaz. Zira mahiyetleri kavrama kabiliyetlerine de sahip olmak gerekir. Selim akıl sahibi olmayan veya Arapça lisanının inceliklerine taksiratı bulunan kimse (nasslarda hafız daha olsa) kıyasla İctihad yapamaz zira İctihad vasıtalarında aklı ve ilmi noksandır.

İmamı Gazali; “ müctehide aranan vasıflar arasında sadık, adil ve muttaki olmayı ” da zikretmektedir. Siyasi yönetimlerden ve halktan müstağni olmayan kimsenin içtihadı ile amel edilemez. Allahu Teala’nın indirdiği hükümleri çirkin görüp, kendi heva ve hevesleriyle hüküm icad eden tağutu güçlerle cihad etmek farzı ayındır. Tağutu güçlerin velayetini kabul ederek, onlardan görev alan bir kimse, sadık ve adil olma hasletlerini yitirir. Dolayısıyla, velev ki müctehid derecesinde ilme sahip olsa bile, o kimsenin fetvası ile amel edilemez.

 
İbni Abidin ; hiçbir ilim yoktur ki sahibi ona müctehidden daha fazla muhtaç olsun. Çünkü müctehid ; dünya ve ahiretin her işiyle bir tarafından alakalıdır. Fakih insanların ciddi ve gayri ciddi tutumlarını, hilelerini bilmek mecburiyetindedir. Ayrıca insanlar arasındaki muhalefetleri, (yani ihtilaf konularını) maslahat ve mefsedetleri, mahiyetleri ile birlikte kavramalıdır. İnsanlar arasında cari olan işleri, örf ve adetleri bilmek zorundadır. Bu ise insanlar arasında mülakat, çeşitli mezheplere salik kişilerle görüşmek, onlarla müzakere ve sohbetlerde bulunmak,onlara ait risaleleri toplayıp mütalaa etmek suretiyle elde edilebilir hükmünü zikrediyor.

Kuran-ı Kerimde ” kim kendisine doğru yol besbelli olduktan sonra peygambere muhalefet eder, müminlerin yolundan başkasına uyup giderse, onu (o kimseyi) döndüğü o yolda bırakırız. (fakat ahirette) kendisini cehenneme koyarız. O ne kötü bir yerdir.” buyrulmaktadır. Şimdi bu ayeti kerime ile ilgili olarak, İslam ulemasının beyanlarını zikredelim, İmamı Kurtubi ; müminlerin yolundan ayrılmaktan maksat, müctehid imamların icmalarını inkar etmektir. Bu ayeti kerimede icmai ümmetten ayrılanları tehdit vardır. buyuruyor. İmam Ebu Bekir El Cessas ; bu ayeti kerimede mümünlerin yolundan ayrılanlar cehennem azabı ile tehdit olunmuşlardır. Bundan kasıd, icma inkar edenlerdir, hükmünü zikderiyor. Tefsiri Hazinde “ peygambere muhalefet etmek ve müminlerin yolundan ayrılmak haramdır. Durum böyle olunca müminlerin yoluna uymak vaciptir “ denilmektedir. 

İcmanın teşekkül edebilmesi için şeri bir konu şarttır. Müctehid imamlar; kuran ve sünnette yer alan bir hüküm üzerinde kati olarak ittifak ederlerse icma teşekkül eder. İcmanın kati delil olması da buna dayanır.

Rasulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem  buyurdu ki “bakire kız, kendi içinde müşavere yapar. Eğer sükut ederse razı olmuş demektir” esasen sukut etmesinde, “razı olma” hususu açıktır. Evlenme arzusunun olduğunu beyan etmekten ve açığa vurmaktan utanır. Ancak razı değilse red etmekten asla utanmaz. Gülmek ise, rıza hususunda sükut etmekten daha üstündür. Ağladığı zaman ise durum böyle değildir. Çünkü ağlamak ; ” o işe kızdığını ve razı olmadığının delilidir “ hükmünü beyan ediyor.

Peki kadın dul ise durum nedir ? Rasulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem : “ dul kadın kendisiyle istişare edilmedikçe, nikah edilemez ” hadisi şerifini esas alan Hanefi uleması “ dul kadının, nikah hususunda konuşması ayıp sayılmaz. Şu halde dul kadının (istiyorum veya istemiyorum şeklinde ) konuşmasına bir engel yoktur ” hükmünde ittifak etmiştir. Sonuç olarak kadın hürdür ve tekliflere muhataptır. Kendi rızasının dışında katiyen evlendirilemez. Eğer kendi rızasının dışında evlendirilirse, “ kadıya ” müracaat ederek, nikah akdini feshettirebilir.

İslam dini, nikahta karşılıklı rızayı esas aldığı gibi, şeri hududları aşmamak kayıt ve şartı ile, evlenecek kimselerin birbirlerine görmelerini de esas almıştır. Nitekim molla hüsrev: “ bir kimse, bir kadını nikahlamak isterse, her ne kadar o zaman şehvet duymaktan korksa da, o kadına bakması caiz olur. Çünkü Rasulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem  Hz.Mugire (R.A) ye şu tavsiyede bulunduğu rivayet edilmiştir. “ sen bir kadınla evlenmek istediğin zaman, o kadını mutlaka gör.. çünkü görmek ikinizin kaynaşmasına daha uygundur. ”

İmamı Şafi (R.A) “ şu iki mahiyet bulunmadığı süre içerisinde bütün kadınların cinsel organı haramdır. Bu iki mahiyetten birincisi, nikah, diğeri de cariye olarak mülkiyete geçen kadınla temas etmek. Esasen Allahu Teala’ nın mübah kıldığı iki yol ve mahiyet budur. Mutlaka aralarında şeri bir bağ (nikah veya teserri akdi) zorunludur. ” buyurmuştur.

Not:  Cariye konusunu diğer kaynak kitaplara bakılması uygun olur. Çünkü bunu bilinenden çok daha ayrıntılı bir konudur.