Gerek sahabe kiram, gerek müctehid imamlar bu konuda oldukça titiz davranmışlardır. Bugün de, İctihad için her ilim dalından bazı kimseleri bir araya getirip, İctihad şurası teşekkül ettirmeyi teklif edenler, nazari planda haklıdırlar. Ancak içtihada konu olacak feri meseleler, İslami bir devlette kati çözüme kavuşabilir. Kaldı ki İctihad şurasının teşekkülü için birçok sayıda müctehide ihtiyaç vardır. Ortada müctehid seviyesinde ulema mevcut değilken, İctihad şurası teklifi hayal olmaktan öteye geçmez.

Şurası muhakkaktır ki; içtihada hüküm verme noktasında kadı önde gelir. Hadlerin ikame ve hükümlerin infaz edilmediği toplumlarda, içtihada hükmetmeye kalkma ; gösteriş yapmaktan öteye, bir mana ifade etmez.

İmamı Şafi (Rah.A): “her mükellef, ya kıyasla İctihad etmek veya bir müctehide ittiba etmekle yükümlüdür. Bu iki halin dışında bir şey söylenemez” buyurmaktadır. Bazı çevreler, bir müctehide ittiba ile taklidin farklı şeyler olduğu iddiasındadırlar. Ancak bu iddiyı destekleyebilecek herhangi bir delil bulmak mümkün değildir. Zira bir müctehidi taklit, o müctehidin şeri delillerden çıkardığı hükümlerle amel etmekten ibarettir. Yoksa müctehidi hüküm koyucu noktasında görmek değildir. Esasen her mümin Allahu Teala ve Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem den başka hiçbir gücün, kati bir delile dayanmadan din hususunda hüküm vzaetme yetkisinin bulunmadığını bilir.

Kuran-ı Kerim’de: “ kim Allaha iman eder ve Salih ameller ve hareketlerde bulunursa Allah onu altlarından ırmaklar akan cennetlere koyar ” buyrulmaktadır. Burada Allahu Teala(cc) imanın amelden ayırmış ve insana amelden ayrı olarak mümin demiştir. Ayrıca ayeti kerimede “ Salih amel işleyen “ cümlesi, iman eden cümlesine atfedilmiştir. Arapça gramerinde, ancak ayrı manada olan şeyler birbirine atfedilir. Binaenaleyh ayette geçen imandan maksat, kalp ile tasdiktir. Bundan başka amelin imana dahil olduğu kabul edildiği takdirde, amelle ilgili hükümlerde olduğu gibi, iman esaslarında da neshin caiz olması gerekirdi. Oysa imanla ilgili konularda böyle bir şeyin söz konusu edilmesi imkansızdır. Bu da gösteriyor ki, iman ile amel ayrı ayrı şeylerdir.

Bahsin devamında, Kuran-ı Kerim’de kendisine açık beyineler geldikten sonra ihtilafa düşünlerin zemmedildiği ayeti kerimeleri zikredecek, bunun haram olduğunu kaydediyor. Daha sonra feri konularda sahabe ve müctehidlerin, sırf hakkı tespit için nasıl gayet sarf ettiklerini beyan ediyor.

İslam ulaması ihtilafı ; hakkı tespit ve batılı iptal niyet ve gayretiyle iki muarızın şeri delil getirmesi olarak tarif ediyor. Nitekim ihti sünnetin müctehid imamları, delaleti ve subiti kati olan nasslarda katiyen ihtilafa düşmemişlerdir. Ancak zanni olan meselelerde yani içtihada konu olan meselelerde sırf Allahü Tela (c.c)’ nın razısı için delil bulma gayretine girmişlerdir.

 Müctehid olmayan bir kimsenin, feri bir konuda bütün gücünü sarf ederek, yeni bir sonuca varması İctihad olmayacağı gibi; müctehidin de fıkhın dışında herhangi bir konuda bütün gücünü sarf etmesi İctihad sayılmaz.
Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem “ içtihadı ile hükmeden kadı isabet ederse iki ecir vardır. İçtihadı ile hükmedip hata ederse bir ecir alır ” buyurduğu bilinmektedir. Ayrıca Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem in sahabei kiramı içtihada teşvik ettiği de muteber kaynaklarda zikredilmiştir.

 İçtihadın makbul olabilmesi için, müctehide aranan bütün vasıfların tek bir kişide bulunması şarttır. Zira herhangi bir İçtihadın amele konu olması, müctehidin adıl, sadık ve muttaki olmasıyla yakından alakalıdır. Çünkü din hususunda faasıkın sözü muteber olmaz. Son yıllarda İctihad için; her ilim dalından birer kimseyi alıp heyet kurma, iddiası ortaya atılmıştır. Ancak İctihad yapılmalıdır. İddiasını ortaya atan kimseler hangi konularda içtihada ihtiyaç olduğunu bile ortaya koyamamaktadırlar.

Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’in sünnetini bilmeden, selefi salihçinin sözlerini, müslümanların icmalarını ve ihtilaflarını ve Arapça lisanının inceliklerini kavramadan kıyasla İctihad yapılamaz. Selim akıl hasebi olmayan ve benzerlikleri ayırma ve seçme kabiliyeti kuvveti bulunmayan kimsenin, sözü, kıyasla içtihada getirmesi katiyen doğru değildir. Bir meselede muhalif olan kimse de dinlenir. Çünkü bu fiilde gafletin ortadan kaldırılması ve doğrunun ortaya çıkması için yerinde tespit söz konusudur.

 Bütün bunların yanında son derece güç ve takat sarf edilecek ve insaf gösterilecektir ki ; neye dayanılarak bir şeyin alındığı veya yukarıdaki şartları taşıyan kimse de İctihad yapamaz. Zira mahiyetleri kavrama kabiliyetlerine de sahip olmak gerekir. Selim akıl sahibi olmayan veya Arapça lisanının inceliklerine taksiratı bulunan kimse (nasslarda hafız daha olsa) kıyasla İctihad yapamaz zira İctihad vasıtalarında aklı ve ilmi noksandır.

İmamı Gazali; “ müctehide aranan vasıflar arasında sadık, adil ve muttaki olmayı ” da zikretmektedir. Siyasi yönetimlerden ve halktan müstağni olmayan kimsenin içtihadı ile amel edilemez. Allahu Teala’nın indirdiği hükümleri çirkin görüp, kendi heva ve hevesleriyle hüküm icad eden tağutu güçlerle cihad etmek farzı ayındır. Tağutu güçlerin velayetini kabul ederek, onlardan görev alan bir kimse, sadık ve adil olma hasletlerini yitirir. Dolayısıyla, velev ki müctehid derecesinde ilme sahip olsa bile, o kimsenin fetvası ile amel edilemez.

 
İbni Abidin ; hiçbir ilim yoktur ki sahibi ona müctehidden daha fazla muhtaç olsun. Çünkü müctehid ; dünya ve ahiretin her işiyle bir tarafından alakalıdır. Fakih insanların ciddi ve gayri ciddi tutumlarını, hilelerini bilmek mecburiyetindedir. Ayrıca insanlar arasındaki muhalefetleri, (yani ihtilaf konularını) maslahat ve mefsedetleri, mahiyetleri ile birlikte kavramalıdır. İnsanlar arasında cari olan işleri, örf ve adetleri bilmek zorundadır. Bu ise insanlar arasında mülakat, çeşitli mezheplere salik kişilerle görüşmek, onlarla müzakere ve sohbetlerde bulunmak,onlara ait risaleleri toplayıp mütalaa etmek suretiyle elde edilebilir hükmünü zikrediyor.

Zira bunda kati delilleri yalanlama söz konusudur. Esasen; bir asırda tek bir müctehid bile katılmazsa, icma teşekkül etmemiş demektir.
Müctehid olmayan kimselerin tamamı herhangi bir konuda ittifak etseler, bununla icma teşekkül etmez. Dolayısıyla icmai ümmet teşekkülü için bir asırda yaşayan birçok müctehide ihtiyaç vardır.

Müctehid seviyesinde ilme sahip olmayan ve müctehid olduğunu ilan etmeyen buna mukabil insanlar indinde mürşidi kamil diye anılan kimselerin; şeri bir konu üzerined ittifak etmeleri icma değildir. Çünkü onların da; şeri konularda, bir müctehidi taklid etmeleri vaciptir. Nitekim tasavvuf yolunun büyüklerinden İbrahim B. Ethem, Şakik Belhi, Maruf Kerhi, Ebu Yezid Bestami ve Fudayl b. İyaz. Amelde Hanefi mezhebini taklit etmişlerdir.

Kuran-ı Kerimde ” kim kendisine doğru yol besbelli olduktan sonra peygambere muhalefet eder, müminlerin yolundan başkasına uyup giderse, onu (o kimseyi) döndüğü o yolda bırakırız. (fakat ahirette) kendisini cehenneme koyarız. O ne kötü bir yerdir.” buyrulmaktadır. Şimdi bu ayeti kerime ile ilgili olarak, İslam ulemasının beyanlarını zikredelim, İmamı Kurtubi ; müminlerin yolundan ayrılmaktan maksat, müctehid imamların icmalarını inkar etmektir. Bu ayeti kerimede icmai ümmetten ayrılanları tehdit vardır. buyuruyor. İmam Ebu Bekir El Cessas ; bu ayeti kerimede mümünlerin yolundan ayrılanlar cehennem azabı ile tehdit olunmuşlardır. Bundan kasıd, icma inkar edenlerdir, hükmünü zikderiyor. Tefsiri Hazinde “ peygambere muhalefet etmek ve müminlerin yolundan ayrılmak haramdır. Durum böyle olunca müminlerin yoluna uymak vaciptir “ denilmektedir. 

İcmanın teşekkül edebilmesi için şeri bir konu şarttır. Müctehid imamlar; kuran ve sünnette yer alan bir hüküm üzerinde kati olarak ittifak ederlerse icma teşekkül eder. İcmanın kati delil olması da buna dayanır.