Allahu Teala(C.C)’nın kitabında yer alan müteşabih ve mücmel ayeti kerimeleri ; herhangi bir ilme sahip olmadan, mücerret akılla tevil eden siyasi fırkalar ; değişik itikadı görüşler ortaya atmışlardır. Bilhassa Hz.Osman (r.a)’ın feci şekilde şehit edilmesi, bu fırkaların istismarını hızlandırmıştır. Hz. Hüseyin (R.A)’ın kerbela da şehit edilmesinden sonra, itikadı mezheplerin hızla çoğaldığı bir gerçektir. İmamı Eşarı makalat isimli eserinde ; ümmet içerisinde görülen ilk ihtilafın, imamet meselesinden kaynaklandığını beyan etmektedir.

 Muteber birçok kaynakta yer alan ümmetin yetmiş üç fırkaya böleneceğine dair hadisi şerif, itikadı mezheplerin teşekkülü ile yakından alakalıdır. Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem “İsrail oğulları yetmiş iki fırkaya ayrıldılar. Benim ümmetim ise yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır. Bunlardan biri müstesna, hepsi de cehenneme girecektir.” buyurur, sahabe kiram. “o müstesna olan fırka hangisidir ya Resullah diye sorunca, peygamberimiz (SAV): benim ve ashabımın yolunda olan cemaattir.” Müjdesini veriyor. Yine bir başka hadisi şerifte Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’in “benim ve Raşit halifelerimin sünnetine sarılınız” emri verdiği bilinmektedir.

Bahsin devamında, Kuran-ı Kerim’de kendisine açık beyineler geldikten sonra ihtilafa düşünlerin zemmedildiği ayeti kerimeleri zikredecek, bunun haram olduğunu kaydediyor. Daha sonra feri konularda sahabe ve müctehidlerin, sırf hakkı tespit için nasıl gayet sarf ettiklerini beyan ediyor.

İslam ulaması ihtilafı ; hakkı tespit ve batılı iptal niyet ve gayretiyle iki muarızın şeri delil getirmesi olarak tarif ediyor. Nitekim ihti sünnetin müctehid imamları, delaleti ve subiti kati olan nasslarda katiyen ihtilafa düşmemişlerdir. Ancak zanni olan meselelerde yani içtihada konu olan meselelerde sırf Allahü Tela (c.c)’ nın razısı için delil bulma gayretine girmişlerdir.

İlk ihtilaf ; vahiy gereği olarak teşekkül eden aile sistemine karşı kabilin heva ve hevesine kapılarak uydurduğu teoriden kaynaklanmıştır. Hz.Adem’e indirilen 10 suhuta beyan buyurulan şeriata göre, Habile nikahlanması gereken iklimaya kabil aşık olmuştur. Hz.Adem’in oğlu Kabilin ; bu tekliğinin gayri meşru olduğunu beyan ederek, birer kurban kesmelerini emretmiştir. Habil’in kurbanı kabul edilince, kabil iyiden iyiye kızmış ve ihtirasa kapılarak kardeşini öldürmüştür.

Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem şöyle buyurmuştur. “hiçbir adem oğlu zulüm ile öldürülmez, ancak (öldürülürse ) onun kanının günahından Hz.Adem’in oğlu Kabilin hesabına bir pay ayrılır. Çünkü bu cinayeti adet edenlerin önderi odur. “  Kabil vahiy sistemine karşı ilk ayaklanan kimsedir. Bu açıdan Allahu Teala’nın indirdiği hükümleri çirkin görüp, kendi heva ve heveslerine göre hüküm icad etmek isteyen bütün ideologların lideridir. Her ideoloji temelde “kabil kompleksine” dayanır.

Allahu Teala şöyle buyurmuştur. “insanlar bir tek ümmet idi. (kimi iman etmek, kimi küfre sapmak suretiyle ihtilafa düştüler) binaenaleyh Allahu Teala rahmetinin müjdecileri, azabının habercileri olmak üzere (onlara) peygamberler gönderdi ve beraberlerine (insanların ihtilafa düştükleri hususlarla ilgili) aralarında hüküm vermek için hak ve gerçek kitaplar da indirdi. Halbuki kendilerine apaçık deliller geldikten sonra, birbirlerine karşı olan haset ve ihtirastan ötürü ihtilafa düşenler, o kitap verilenlerden başkası değildir.

Mesela Kuran-ı Kerim‘de zekat farz kılınmıştır. Ancak hangi maldan, hangi süre içerisinde ve ne miktarda verileceği zikredilmemiştir. Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem zekâtla ilgili bütün hükümleri izah etmiştir. Yine hacca ibadeti kuranı kerimde mücmel bir ayeti kerime ile farz kılınmıştır. Bu ibadetin bütün farları, vacipleri ve nasıl ede edileceği Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem tarafından tebliğ olunmuştur. Yine Cuma namazı Kuran-ı Kerim’de mücmel bir ayeti kerime ile farz kılınmış ; hangi şartlarda ve ne şekilde eda edileceğini Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem öğretmiştir.

Misalleri daha da çoğaltmak mümkündür. Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem döneminde bir gurup kimse; biz Allah’ın kitabından başka delil tanımayız iddiasını sarılmıştır. Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem ” içinizden hiç birinin koltuğuna (sedirine, kanepesine ) yaslanmış bir vaziyette iken, kendisine benim emir ve nehiylerimden biri ulaştırıldığında başkasını bilmem, biz Allahu Teala nın kitabında gördüğümüze uyarız dediğini sakın görmeyeyim. “ emrini vermiştir. Bu emir, Allahu Teala’nın kitabını kabul etmekle beraber, Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’in sünnetini reddedenleri ilzam etmektedir. Esasen Allahu Tealan’ın ” bir de peygamber size ne verdiyse (her ne emir verirse) onu tutun, nehyettiğinden de sakının “ emrini verdiği malumdur. İbni Huzeyme (rh.a). din hususunda Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’e itaat etmenin farz olduğunu, şahsi reyle karşı çıkmanın haramlığını El Ahzab Süresinin 36.ayeti kerimesini zikrederek beyan ediyor.

Kuran-ı Kerim’de “daha evvel geçenler hakkında Allah bu sünneti (adeti) koymuştur. Allahın sünnetini (adetini) değiştirmeye ise asla imkan bulamazsın.” buyrulmaktadır. Bu ayeti kerimede geçen sünnet kelimesi Sünnetullah veya Ayetullah diye ifade edilmiştir.
İslami manada sünnet Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’den sadır olan söz, fiil ve takrirdir şeklinde tarif olunmuştur.

İmamı Şafii (rh.a) kitap ve hikmetin bir arada beyan edildiği ayeti kerimeleri zikrettikten sonra şunları kaydediyor, bu ayeti kerimelerde Allahu Teala kitap ve hikmeti zikretmektedir. Kitaptan maksad Kuran-ı Kerimdir. Kuran ilmine vakıf, itimad ettiğim alimlere göre hikmet ise Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem in sünnetidir. Zira Kuran-ı Kerim bir zikirdir. Hikmet ise ona tabi kılınmıştır. Allahu Teala kitabı ve hikmeti öğretmekle kullarına verdiği nimeti hatırlatmaktadır. Bu husus dikkate alınırsa hikmetin Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’in sünnetinden başka bir şey olduğunu söylemek katiyen doğru değildir.

Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’in sünnetini bilmeden, selefi salihçinin sözlerini, müslümanların icmalarını ve ihtilaflarını ve Arapça lisanının inceliklerini kavramadan kıyasla İctihad yapılamaz. Selim akıl hasebi olmayan ve benzerlikleri ayırma ve seçme kabiliyeti kuvveti bulunmayan kimsenin, sözü, kıyasla içtihada getirmesi katiyen doğru değildir. Bir meselede muhalif olan kimse de dinlenir. Çünkü bu fiilde gafletin ortadan kaldırılması ve doğrunun ortaya çıkması için yerinde tespit söz konusudur.

 Bütün bunların yanında son derece güç ve takat sarf edilecek ve insaf gösterilecektir ki ; neye dayanılarak bir şeyin alındığı veya yukarıdaki şartları taşıyan kimse de İctihad yapamaz. Zira mahiyetleri kavrama kabiliyetlerine de sahip olmak gerekir. Selim akıl sahibi olmayan veya Arapça lisanının inceliklerine taksiratı bulunan kimse (nasslarda hafız daha olsa) kıyasla İctihad yapamaz zira İctihad vasıtalarında aklı ve ilmi noksandır.

İmamı Gazali; “ müctehide aranan vasıflar arasında sadık, adil ve muttaki olmayı ” da zikretmektedir. Siyasi yönetimlerden ve halktan müstağni olmayan kimsenin içtihadı ile amel edilemez. Allahu Teala’nın indirdiği hükümleri çirkin görüp, kendi heva ve hevesleriyle hüküm icad eden tağutu güçlerle cihad etmek farzı ayındır. Tağutu güçlerin velayetini kabul ederek, onlardan görev alan bir kimse, sadık ve adil olma hasletlerini yitirir. Dolayısıyla, velev ki müctehid derecesinde ilme sahip olsa bile, o kimsenin fetvası ile amel edilemez.

 
İbni Abidin ; hiçbir ilim yoktur ki sahibi ona müctehidden daha fazla muhtaç olsun. Çünkü müctehid ; dünya ve ahiretin her işiyle bir tarafından alakalıdır. Fakih insanların ciddi ve gayri ciddi tutumlarını, hilelerini bilmek mecburiyetindedir. Ayrıca insanlar arasındaki muhalefetleri, (yani ihtilaf konularını) maslahat ve mefsedetleri, mahiyetleri ile birlikte kavramalıdır. İnsanlar arasında cari olan işleri, örf ve adetleri bilmek zorundadır. Bu ise insanlar arasında mülakat, çeşitli mezheplere salik kişilerle görüşmek, onlarla müzakere ve sohbetlerde bulunmak,onlara ait risaleleri toplayıp mütalaa etmek suretiyle elde edilebilir hükmünü zikrediyor.

Zira bunda kati delilleri yalanlama söz konusudur. Esasen; bir asırda tek bir müctehid bile katılmazsa, icma teşekkül etmemiş demektir.
Müctehid olmayan kimselerin tamamı herhangi bir konuda ittifak etseler, bununla icma teşekkül etmez. Dolayısıyla icmai ümmet teşekkülü için bir asırda yaşayan birçok müctehide ihtiyaç vardır.

Müctehid seviyesinde ilme sahip olmayan ve müctehid olduğunu ilan etmeyen buna mukabil insanlar indinde mürşidi kamil diye anılan kimselerin; şeri bir konu üzerined ittifak etmeleri icma değildir. Çünkü onların da; şeri konularda, bir müctehidi taklid etmeleri vaciptir. Nitekim tasavvuf yolunun büyüklerinden İbrahim B. Ethem, Şakik Belhi, Maruf Kerhi, Ebu Yezid Bestami ve Fudayl b. İyaz. Amelde Hanefi mezhebini taklit etmişlerdir.

                             Dolayısıyle hiç kimsenin ; Allahu Teala nın hükümlerine mukabil olmak ve onların yerine geçmek üzere hüküm icad etmesi caiz olmadığı gibi, küfür ahkamına tabi olması da caiz değildir. Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellemin “nefsin yedi kudretinde olan Allahu Teala’ya yemin olsun ki, arzusunu İslama tabi kılmayan kimse iman etmiş olmaz” buyurduğu bilinmektedir. Allahu Teala mülkünde küfür ahkamı ile hükmetme hakkı hiç kimseye tanımamıştır. Molla Hüsrev; siyarel esnasta kaydedildiğine göre ; bir kimse başkasına küfür (ahkamı ) ile emretmek için azmeylese, sırf bu azmi sebebiyle kafir olur. Şayet bu kimse kelime küfrü konuşsa ve bir cemaat de o konuşanın sözünü kabul eylese, o cemaatin hepsi kafir olur. Hükmünü zikretmektedir.
Hanefi Fukahası; “yeryüzünde yaşıyan bir kimsenin canının ve malının masum olması için;  ya iman etmiş olması veya (zimmet akdi ile) ahide sahip olması gerekir. İslama karşı savaşan harbilerin (saldırgan kafirlerin) canları ve malları masum değildir. Hükmünde ittifak etmişlerdir. Bu ittifak şu ayeti kerimeye dayanmaktadır.
“kendilerine kitap verilenlerden ne Allah’a, ne Ahiret gününe inanmayan, Allahın ve Resulünün haram ettiği şeyleri haram tanımayan, İslam dinini din olarak kabul etmeyen kimselerle; zelil ve hakir olup kendi elleriyle cizye verecekleri zamana kadar, savaş edin.”