İmami Azama (rh.a)’e göre ; gerçek iman kalbi tasdikten ibarettir. Zira dil ile ikrar ettikleri halde, kalben tasdik etmeyen münafıklar, kafir hükmündedir. Nitekim Kuran-ı Kerim’de ; “ insanlardan öyle kimseler vardır ki, kendileri iman etmiş olmadıkları halde, “Allahu Teala ya ve Ahiret gününe inandık” derler halbuki onlar inanıcı (insanlar) değildir.” Yine “ey peygamber, kalberiyle inanmadıkları halde ağızlarıyla inandık diyenlerle, Yahudilerden o küfür içinde alabildiğine koşuşanlar seni mahzun etmesin” buyrulmuştur.

“La ilahe (ilah yoktur), illallah (yalnız Allah (cc) vardır), Muhammedür-Resulullah (Muhammed (as) onun resulüdür) diyen ve bunu kalbi ile tasdik eden her mükellef, müslümandır. Akıl ve baliğ olan her insana ; “Kelimei Tevhid” ve Kelimei Şehadette” ifadesini bulan icmali imana sahip olmak farzdır.

Allahü Teala (cc)’ya, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe, kaza ve kadere, bunların mahiyetlerini bilerek kati olarak iman etmeye “ tafsili iman ” denir.

Bahsin devamında, Kuran-ı Kerim’de kendisine açık beyineler geldikten sonra ihtilafa düşünlerin zemmedildiği ayeti kerimeleri zikredecek, bunun haram olduğunu kaydediyor. Daha sonra feri konularda sahabe ve müctehidlerin, sırf hakkı tespit için nasıl gayet sarf ettiklerini beyan ediyor.

İslam ulaması ihtilafı ; hakkı tespit ve batılı iptal niyet ve gayretiyle iki muarızın şeri delil getirmesi olarak tarif ediyor. Nitekim ihti sünnetin müctehid imamları, delaleti ve subiti kati olan nasslarda katiyen ihtilafa düşmemişlerdir. Ancak zanni olan meselelerde yani içtihada konu olan meselelerde sırf Allahü Tela (c.c)’ nın razısı için delil bulma gayretine girmişlerdir.

Cahiliye döneminde Araplar din kelimesini örf ve adet manasına kullanıyorlardı. Her kabilenin örf ve adetlerini çok iyi bilen bir tağutu vardı ve kabile ferdleri ihtilaf halinde bu tağutun huzurunda muhakeme oluyorlardı. Ayrıca kırk yaşını doldurmuş ve belli vasıflara haiz olan kimseler Darun Nedvede toplanarak, bütün Arap kabilelerini bağlayıcı kanunlar çıkarıyorlardı. Dolayısıyla Darun Nedve bir şehir parlamentosu mahiyetini taşıyordu.

Kuranı Kerim’de din kelimesi değişik manalarda kullanılmıştır. Fatiha süresinin üçüncü ayeti kerimesinde geçen yevmindin (din günü) terkibindeki din kelimesi, muhasebe, ceza ve hesap manasınadır. En Nur süresinin ikinci ayeti kerimesinde geçen fidinillahi terkibinde ise, Allahu Teala (c.c)’nın hudutları ve hükmü manasına kullanılmıştır. Yine fitneden eser kalmayıncaya, din de yalnız Allahın oluncaya kadar onlarla savaşın. Vazgeçerlerse artık zalimlerden başkasına hiçbir husumet yoktur. (El Bakara Süresi: 193) ayeti kerimesinde din kelimesi, hüküm koyma ve şerait manalarına gelmektedir. Müfessirler bu ayeti kerimede geçen fitneden kasdın küfür olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Dolayısıyla yeryüzünde küfürden eser kalmayıncaya ve yalnız Allahu Teala (c.c)’nın indirdiği hükümlerle hükmedilinceye kadar cihad etmek emrolunmuştur.

Meselenin daha iyi kavranabilmesi için, “ruhlar aleminde” gerçekleşen misak olayını dikkate almak mecburiyetindeyiz. Kuran-ı Kerim’de “ hatırla ki rabbin, adem oğullarının sulbünden zürriyetlerini çıkarıp, kendilerini nefislerine şahit tutmuş, ; “ben sizin rabbiniz değil miyim? (demişti), onlar da ; “ evet rabbimizsin, şahit olduk ” demişlerdir. (işte bu şahidlendirme kıyamet günü: ” bizim bundan haberimiz yoktu “ dememeniz içindir. Yahut : “ daha evvel atalarımız (Allaha şirk koşmuştu. Biz de onların adından gelen (atalarının izinden ayrılmayan ) bir nesiliz. Şimdi o batılı kuranların işlediği (günahlar) yüzünden bizi helak mı deceksin ? Dememeniz içindi ” hükmü beyan buyrulmuştur.

İslam uleması : ” ruhlar aleminde gerçekleşen misak olayında iki önemli unsur mevcuddur. Birincisi : Allahu Teala’nın ben sizin rabbiniz değil miyim ? Şeklindeki ikrarı, ikincisi: insanların kendi nefislerine şahit tutulup; “evet rabbimizsin, şahit olduk” şeklindeki, tasdikidir.” Bu hadisede “ icap ve kabul ” teşekkül etmiştir. Bunun tabii sonucu insanların yerine getirmesi gereken vazifeler ortaya çıkmıştır, buna emanet denir. Hükmünde ittifak etmiştir. Bu misak hadisesinden sonra insan, başta akıl olmak üzere, hürriyet, mülkiyet ve diğer nimetlere kavuşmuştur.
Hz.Adem (AS)’ den itibaren bütün peygamberler insanları, Allahu Teala’ya kulluğa davet etmişlerdir. Nitekim Kuran-ı Kerim’de ” cinleri ve insanları, bana ibadet etmeleri için yarattım. “ hükmü beyan buyrulmuştur.

 
Kuran-ı Kerimin mucize olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. İmamı Maturidi r.a. göre Kuran-ı Kerimin icaz yönü, belağıtının kemale ulaşmasıdır. Eğer bu icaz belağat yönünden başka olsaydı, benzerini getirmek için uğraşan Arapları, başka yönleriyle de aciz bırakması icap ederdi. Gaybtan haber vermesi, tenakuzdan hali olması, ister dünyevi, ister uhrevi olsun bütün mesalihi ihtiva etmesi noktasından, diğer ilahi kitaplarla aynıdır.

 Kuranı Kerimin hem lafzı, hem manası Allahu Teala’dandır. Bu hususta hiçbir beşerin payı yoktur. Kuran-ı Kerimin bize ulaşması tevatür yoluyladır ve indirildiği gibi eksiksiz olarak muhafaza edilmiştir. Ayeti kerimelerin sureler içerisindeki yeri de tevkifidir. Bu hususta hiç kimsenin ictihad ve reyinden söz etmek mümkün değildir. Mesela harfi mukataadan elif lam mim bir ayeti kerime olduğu halde, elif lam ra bir ayet değil, ayetten cüzdür.

İmamı Şafii (rh.a) kitap ve hikmetin bir arada beyan edildiği ayeti kerimeleri zikrettikten sonra şunları kaydediyor, bu ayeti kerimelerde Allahu Teala kitap ve hikmeti zikretmektedir. Kitaptan maksad Kuran-ı Kerimdir. Kuran ilmine vakıf, itimad ettiğim alimlere göre hikmet ise Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem in sünnetidir. Zira Kuran-ı Kerim bir zikirdir. Hikmet ise ona tabi kılınmıştır. Allahu Teala kitabı ve hikmeti öğretmekle kullarına verdiği nimeti hatırlatmaktadır. Bu husus dikkate alınırsa hikmetin Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’in sünnetinden başka bir şey olduğunu söylemek katiyen doğru değildir.

Kuranı Kerim’de, Allahu Teala’nın “ emaneti ” göklere, dağlara ve yeryüzüne teklif ettiğini, onların bu emanetin ağırlığı karşısında endişeye düştükleri, insanın ise kendi iradesi ile emaneti yüklendiği bildirilmiştir. “ emaneti ” , Allahu Teala’nın tekliflerinin tamamına verilen bir isimdir. Usulü Fıkıhta yegane hüküm koyucu olan Allahu Teala’nın ; tekliflere muhatap olan insana yüklediği “ vazifeler ” manasına kullanılır. İnsanın lehinde ve aleyhindeki haklarına sahip olabilmesine “ ehliyet ” denilmiştir.

Allahu Teala’nın teklifleri bu ehliyete dayanır. Ehliyet sahibi olan insan, emaneti yüklendiği için yeryüzünde Allahu Teala’nın halifesi makamına nail olmuştur. İşte eşrefi mahlukat yaratılmışların en şereflisi olması buna dayanır. Eğer ruhlar aleminde teşekkül eden misakı reddeder ve tağutu güçlere iman ederse, hayvanlardan daha aşağı bir seviyeye düşer. Kafirlerin necaset hükmünde olmasının sebebi budur.

          Hükmü beyan buyrulmuştur. Bu ayeti kerimede hem inanç hürriyetinin bulunduğu, hem de iman ve küfrün apaçık (hiç şüpheye yer bırakmayacak) meydana çıktığı beyan edilmiştir. Yine bir başka ayeti kerimede “eğer rabbin dileseydi yeryüzündeki kimselerin (insanların) hepsi iman ederlerdi. Böyle iken sen hepsi mümin olsunlar diye insanları zorlayıp duracak mısın?” buyrulmuştur. Başta Farüddüni Razi olmak üzere müfessirler: “ilahi iradenin aksine herhangi bir hal meydana gelmeyeceği için, bu ayeti kerimede zamir “tukrihu” fiili üzerine takdim olunmuş ve efente tükrihun nase şeklined varid olmuştur. Rasulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem’in kavminin iman etmesi hususunda haris olduğundan, bu kuvvetli arzuyu izale için nazil buyrulduğunu kaydetmişlerdir. Ayrıca “de ki; o (kuran) rabbinizden (gelen bir ) haktır. Artık dileyen iman etsin, dileyen (inkar ederek) kafir olsun” ayeti kerimesi, meseleyi kavramamızı kolaylaştırmaktadır. Şurası muhakkaktır ki, Allahu Teala insanların küfrüne razı değildir. Ancak cüzi irade neticesinde insan imanı veya küfrü seçme durumundadır. Sonuç olarak; dünyada hem Allahu Teala’ya iman eden müminler hem de tağuta kulak eden kafirler bulunacaktır. Bu noktada şu suale cevap bulmak durumdayız; “yeryüzünde Allahu Teala nın indirdiği hükümlerle mi, yoksa insanların heva ve heveslerinen kaynaklanan kanunlarla mı hükmedilecektir.“ İşte Hz.Adem A.S.dan itibaren devam eden Tevhit mücadelesi bu sualin içerisinde gizlidir.